The first step to a libertarian world (Part 3)

Andrey Yefimitch, the hero of Anton Chekhov’s Ward Number Six, says: "I serve in a pernicious institution and receive a salary from people whom I am deceiving. I am not honest, but then, I of myself am nothing, I am only part of an inevitable social evil: all local officials are pernicious and receive their salary for doing nothing. . . . And so for my dishonesty it is not I who am to blame, but the times.... If I had been born two hundred years later I should have been different. . ."

Libertarians who still work at tax-funded positions tend to argue their involvement with the state in a similar way. There are lots of variants of the explanation but it typically finishes with something like this: "I work for a pernicious institution and rob the taxpayers – but at least I know that it’s evil and dishonest. I don’t hide it. In the long run this state system is unable to function. It will collapse. It is wrong both morally and economically. But look, man, right now I need the money. And, what’s more, I tell other people straight in the eye that we don’t need the government". The libertarian scholar who works for a state institution can go even further: "I teach my students the evils of taxation and state regulations. I work for the government but I’m the enemy within. And, hey, these weirdos even pay me for it".

There is something fundamentally wrong with this. Imagine a worker at a private company telling someone: "I hate my company. Our products are faulty. My boss is a dunce. But, well, this dunce pays me two grand a week".

The state acts so absurdly and inefficiently that it really pays the man who fervently attacks it. That is very comfortable – but doesn’t seem to be moral.

What do government-funded libertarian scholars count on? That all people will follow their advice, cut their connections with the state, eventually make it disappear and only then – at the very end – those professors living off people’s money will follow suit?

If not – what other options are there left to overthrow the government? What solutions do we have at our disposal?

Suppose we decide against being engaged in military-like conflicts, shedding blood or seizing the government and trying to impose freedom using its powers (if such a thing was possible). How can we make a free society happen?

Libertarianism implies the absence of the state. It means no state institutions. That means no people willing to work for the government.

Resign your tax-funded position if you hold one. We are one step closer to making a free society reality.

Start changing the world with changing yourself. So simple yet so difficult.


Link: Jak uczyłem ekonomii w szkole podstawowej

W miesięczniku „Laissez Faire” z października 2006 r. opublikowano artykuł Arthura E. Foulkesa Jak uczyłem podstaw ekonomii w piątej klasie szkoły podstawowej. Autor pokazuje, że ekonomia „ma swe źródła w najzwyklejszych ludzkich zachowaniach, z którymi mamy do czynienia każdego dnia w naszym rzeczywistym świecie” i prezentuje praktyczne metody prowadzenia lekcji.

Oryginalna wersja artykułu znajduje się tutaj:
Teaching Basic Economics to Fifth Graders by Arthur E. Foulkes


Don Kates "How Banning Guns Promotes Mass Murder"


1) Genocide rarely works where a victim group is armed—in fact, it is almost never even attempted. 2) Almost every 20th century genocide occurred in nations that had forbidden gun ownership. 3) Many genocides involved civilian killers using axes, knives and other ordinary tools. 4) The killers were whipped up and led by armed officials, and in the rare cases where civilian killers had guns, those guns were given to them by their government and then collected after the killings. 5) Thirty-four times more victims were killed by governments in 20th century genocide than were murdered by 20th century criminals.

By "genocide" I mean mass murder. I don't distinguish between genocide, politicide, religicide, etc. And I am not including ordinary civilian casualties of wars. Consider the two wars between Ethiopia and Eritrea. The first was when Eritrea seceded. Though Ethiopia eventually lost, it exterminated 300,000 unarmed Eritreans to terrorize the rest. Ten years later the nations fought a new war so brutal it killed 100,000 soldiers. Yet only a few hundred civilians died because there was no deliberate policy of extermination.

Westerners are severely misled by the example of the Holocaust, which is the mass murder best known to us. We dismiss genocide as a unique result of German irrationality that could never happen in our countries. Historian Robert Control refuted this by consulting three modern genocide experts. All agreed that if scholars had been asked in 1900 to predict the nations that would commit genocide in the next 50 years, some correct predictions would have been made and some incorrect. But what no scholar in 1900 would have predicted is that within 50 years, tolerant, civilized Germany would kill 6 million Jews, or any Jews. The lesson is simple: No one can be confident his society won't embark on genocidal violence a few decades hence.

Twentieth century governments massacred 170 million unarmed civilians—usually for rational reasons. From 1945 to 2000 there were 41 genocides, each taking at least 50,000 lives in nations that were threatened by civil war or guerrilla attack. There, 41 were not the only genocides since 1945, nor were there only 50,000 victims in each. The common thread is that all 41 were undertaken by a government that calculated it could reduce its problems by mass murder of unarmed people deemed sympathetic to its attackers.

Genocide slacked off considerably at the end of the 20th century. Why? Because other nations looking at the results decided the social and economic costs of previous genocides had just been too high. Sometimes it is cheaper to compromise and live with some minority group than to exterminate it. For the same reason, armed minorities were rarely attacked. It was obvious that killing them would cost more than compromising with them.

Consider the 1990's Serbian genocides. Having inherited most of the arms of the former Yugoslav army, the Serbs attacked the Croats. They stopped when it turned out the Croats had also inherited some guns and then acquired more. Instead, the Serbs attacked the Bosnian Muslims, who had no guns and were unable to get any because of the U.N. embargo. Some 300,000 Muslims were murdered until finally, Muslim nations, who are not as high-minded as the U.N., smuggled in enough arms that the Serbs stopped—because they were taking casualties instead of just killing unarmed victims.

Now suppose the 300,000 Eritrean civilians had been armed. The ragtag Ethiopian army would not have been able to murder them. It probably would not even have tried since that would have driven them into joining the rebels. Nor could Idi Amin's death squads—only 30,000 strong—have killed 300,000 Ugandans had the Ugandans been armed. Nor could the 100,000-man Khmer Rouge army have killed 2.5 million Cambodians had they been armed. The Holocaust was the worst case for armed resistance because the Jews were a small group scattered across a whole continent that was either indifferent to their deaths or approved. But even in the Holocaust there were many incidents where individual Jews survived because they were armed.

It is crucial to understand how anti-gun advocates respond to all this. They don't. They simply don't consider whether their goal of confiscating all civilian guns may facilitate genocide. Moreover, to the very slight extent that they discuss any aspect of genocide, they solemnly claim and blame genocide on government being absent and on civilians having guns. This is so false I have been unable to find even one 20th century genocide following that pattern. Very rarely has genocide been committed by civilians with little or no government involvement, e.g., the Hindu-Muslim slaughters that followed Indian independence. But in all those cases the killing was done with knives, machetes, scythes and other common tools, not guns. Far more frequent were genocides by civilians who were incited to kill with such tools by agents of government who led them. And in some cases governments gave civilians guns that were recollected after the killing. (Even in those cases most of the killing was with tools, not guns.) In all cases the society's laws promoted genocide by forbidding civilians to have guns.

Though guns can be used offensively, they are primarily defensive weapons. They are the only weapons that allow the weak to defend against the strong. As anti-gun advocates say (without ever realizing the implications), guns "are widely used in conflicts involving uneducated combatants and children because they are easy to handle effectively with a minimum of training." Their "widespread circulation among substate groups or civilians can provide such groups with firepower that matches or exceeds that of national police or even military forces," and "a single individual or small armed group can pose a tremendous threat to society."

What that implies (to anyone willing and able to consider the implications) is that if victim groups have guns, that alone may deter government from even embarking on genocide. That deterrent may be especially great for Third World peoples who do not have highly effective troops but just civilians armed with farm and other tools. To repeat, alone of all weapons, firearms allow the weak to defeat an attack by the strong.

In closing, let me stress three things: First, genocide took many times as many 20th century lives as did ordinary gun murders. Second, you cannot predict whether your society will engage in genocide 30 or 50 years hence. Third, though anti-gun writers have scant interest in genocide, genocide perpetrators are very interested in victim gun ownership. Upon seizing power, the Khmer Rouge conducted a house-to-house, hut-to-hut search for arms throughout Cambodia. As a witness recounts, "They would knock on the doors and ask the people who answered if they had any weapons. 'We are here now to protect you,' the soldiers said, 'and no one has a need for a weapon anymore.' People who said that they kept no weapons were [nevertheless] forced to stand aside and allow the soldiers to look for themselves..."

When the soldiers were satisfied no one had guns, the killing began.


Don B. Kates Jr., a criminologist, civil liberties lawyer and former professor of constitutional law, is the co-author of various books including Armed: New Perspectives on Gun Control (2001), the essay on the Second Amendment that appears in the Encyclopedia of the American Constitution and articles appearing in law reviews and criminology journals, including the leading law review article on the Second Amendment, Handgun Prohibition and the Original Understanding of the Second Amendment, "82 Michigan Law Review 204" (1983). As a lawyer he has litigated cases involving gun rights.

This article was published in the February / March 2004 issue of "Handguns" magazine.

D. B. Kates, How Banning Guns Promotes Mass Murder, "Handguns", February / March 2004, p. 20-21.


Quote: Celibacy and family

"It is true that the historic Church has at once emphasized celibacy and emphasized the family; has at once (if one may out it so) been fiercely for having children and fiercely not for having children. It has kept them side by side like two strong colours, red and white, like the red and white upon the shield of St. George. It has always had a healthy hatred of pink. It hates that combination of two colours which is the feeble expedient of the philosophers. It hates that evolution of black into white which is tantamount to a dirty grey. If fact, the whole theory of the Church on virginity might be symbolized in the statement that white is a colour: not merely the absence of a colour. All that I am urging here can be expressed by saying that Christianity sought in most of these cases to keep two colours co-existent but pure."

Gilbert Keith Chesterton, Orthodoxy, 1908

The quote is from chapter IX: "The Paradoxes of Christianity"


Tłumaczenie: Stefan Molyneux „Małżeństwo z przymusu, fałszywa wolność”

Pewnego ranka przychodzi do ciebie córka i mówi, że zaręczyła się z Bobby’m, swoim chłopakiem.

– To wspaniale – mówisz, biorąc ją w objęcia. – Ale musisz poślubić Dave’a.

Córka uwalnia się z twoich objęć. – Że co, proszę?

– Nie możesz wyjść za Bobby’ego, dziubasku. Musisz poślubić Dave’a.

– Poślubię, kogo chcę – odpowiada z oburzeniem.

– Oczywiście. Wolno ci wybrać, z kim chcesz zawrzeć małżeństwo.

Mruga oczami, zdumiona. – W takim razie wyjdę za Bobby’ego.

Uśmiechasz się z pobłażaniem. – Nie rozumiesz. Wolno ci wybrać, kogo chcesz poślubić, ale wyjdziesz za Dave’a!

– To nie ma sensu. Nie wyjdę za Dave’a!

– Obawiam się, że musisz.

– Doprawdy? A co się stanie, jeśli tego nie zrobię?

Wzdychasz. – No cóż, będę musiał zamknąć cię w twoim pokoju i trzymać tam o chlebie i wodzie do końca życia.

– Co? Mówisz przecież, że mogę wybrać na męża, kogo chcę!

– Oczywiście! Ale musisz wybrać Dave’a!

Córka wybucha płaczem. – W takim razie na czym polega moja wolność, tato?

Czy ta rozmowa nie wydaje ci się nieco dziwna? Sprzeczna? Niemal niezrozumiała?

Jeżeli tak, właśnie zapoznałeś się z istotą sporu z etatystą.

Wielu libertarian sądzi, że musi przekonać ludzi, że rząd jest niebezpieczny, albo że państwo opiekuńcze szkodzi biednym, albo że wojna z narkotykami (war on drugs) niszczy swobody obywatelskie i tak dalej – i jeśli nie da się przekonać innych, że programy rządowe są złem, libertarianie nigdy nie uwolnią się od państwa.

Nic błędniejszego! Nie musisz nikogo przekonywać o szkodliwości rządu, aby udowodnić swoje prawo do życia w wolnym społeczeństwie. Nawet jeżeli wszyscy inni będą nadal żyć w bajkowej krainie „cnotliwego rządu”, ty możesz być wolny.

Ale najpierw musisz ustalić jedną małą rzecz.

Rozważmy przyjemny i niekontrowersyjny temat inwazji na Irak.

Niektórzy myślą, że to coś wspaniałego; niektórzy myślą, że jest to do zniesienia; inni „wspierają żołnierzy, ale nie wojnę”; jeszcze inni mają serdecznie dość całego tego bałaganu.

Możemy żyć wszyscy razem we względnej harmonii, jeżeli spełniony jest jeden warunek.

Ludzie starają się mnie przekonać, że inwazja na Irak jest sprawiedliwa, cudowna, wspaniała, potrzebna, konieczna dla obrony ojczyzny i tak dalej. Zwykle nie pozwalam im się zbytnio zapędzić, przerywam ich argumentację i wtrącam:

– Rozumiem powody, dla których popierasz inwazję – być może masz rację. Mówisz mi, że ta inwazja przyczyni się do ochrony moich swobód i zapewni mi bezpieczeństwo, ale nie zgadzam się z tobą. Uważam, że moje osobiste bezpieczeństwo nie zwiększy się od tego, że rząd mojego kraju zrzuca bomby na całym Bliskim Wschodzie, obsadza personelem bazy wojskowe na całym świecie, finansuje dyktatury, wspiera zamachy stanu i tak dalej. Ale czy nie powiedziałbyś, że fakt, iż możemy się ze sobą nie zgadzać – i z naszym rządem – to jedna ze swobód, które czynią nasz kraj wielkim?

– Jasne – odpowiada nasz rozmówca.

– A czy żylibyśmy w wolnym kraju, gdyby za każdym razem, kiedy nie zgadzam się z tobą, albo z rządem, pakowano mnie do więzienia?

– Oczywiście, że nie.

Wtedy opowiadam przywołaną na wstępie historię o ojcu i córce i mówię:

– Czy dostrzegasz, jak ta historia odnosi się do naszej sytuacji? Nie zgadzam się z wielkością, skalą i sposobem użycia naszego wojska, ale i tak jestem zmuszony je finansować. W ten sposób, tak jak córka, której „wolno” wybrać męża, musi słuchać ojca, tak mi „wolno” sprzeciwiać się rządowym programom, ale i tak jestem zmuszony do ich finansowania.

Jeżeli pakowanie ludzi do więzień za sprzeciw wobec rządu jest charakterystyczne dla dyktatury, to zmuszanie ludzi do płacenia podatków na programy, z którymi się nie zgadzają, także jest dyktaturą; naruszeniem zarówno suwerenności jednostki jak i swobody zrzeszania się.

Wojsko rzekomo istnieje po to, aby bronić naszych swobód; jesteśmy jednak zmuszeni je finansować, nawet jeśli uważamy, że jego działania zagrażają naszym swobodom i wtedy w oczywisty sposób nasze wolności nie są chronione, ale naruszane.

Jeśli więc zatem kiedykolwiek ktoś powie ci, że popiera inwazję na Irak, wystarczy, że zadasz mu jedno proste pytanie:

Czy wolno mi nie zgodzić się z tobą?

Jeżeli nie wolno ci się z nim nie zgodzić, nie jesteś wolny, więc twój rozmówca nie może twierdzić, że twoje swobody są chronione. Tak naprawdę rozmowa z nim nie ma sensu.

Jeżeli wolno ci się z nim nie zgodzić co do inwazji, z pewnością masz wtedy prawo jej nie finansować! Jeśli jesteś zmuszony do finansowania jej niezależnie od twojej opinii, w rzeczywistości oznacza to, że nie wolno ci się nie zgadzać. Tak jak nieszczęsna córka z powyższej historyjki, musisz się podporządkować albo iść do więzienia.

Możesz używać tego samego argumentu w odniesieniu do każdego programu rządowego (albo do rządu samego w sobie). Jeżeli ktoś powie ci, że państwo opiekuńcze (welfare state) pomaga biednym, nie musisz przekonywać go, że jest inaczej – wystarczy tylko, że zapytasz: czy wolno mi nie zgodzić się z tobą? Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, możesz odmówić płacenia podatków i przeznaczyć oszczędzone w ten sposób pieniądze na cele charytatywne, założyć firmę albo kupić jakieś towary, tworząc miejsca pracy.

To podejście daje poczucie swobody; nie musisz nikogo przekonywać do libertarianizmu ani anarchizmu, aby udowodnić prawo człowieka do wolności. Ty i twoi przyjaciele możecie mieć zupełnie odmienne zdanie na temat wartości programów rządowych – o ile twoi przyjaciele respektują twoje prawo do nie zgadzania się z nimi nie tylko w teorii, ale i w praktyce.


Tłumaczenie na podstawie:
Stefan Molyneux, A Forced Marriage, A False Freedom

Tekst w oryginale jest dostępny również tutaj:


Film: A Scanner Darkly (Przez ciemne zwierciadło) (Richard Linklater, 2006)

A Scanner Darkly (Przez ciemne zwierciadło), film Richarda Linklatera na podstawie powieści Philipa K. Dicka, opowiada o tym, jak postrzegamy świat; pyta o to, co istnieje rzeczywiście, a co jest tylko wytworem wyobraźni. Opisuje świat ludzi uzależnionych od narkotyków i tych, którzy próbują z nimi walczyć. Jest historią miłości i zdrady. Mówi o spiskach i paranoi. Przedstawia społeczeństwo, które szpieguje się na każdym niemal kroku. A ponadto zawiera mnóstwo elementów komediowych.

Tytuł filmu to aluzja do fragmentu Pierwszego Listu do Koryntian: „Teraz widzimy jakby w zwierciadle, niejasno; / wtedy zaś [zobaczymy] twarzą w twarz: / Teraz poznaję po części, / wtedy zaś poznam tak, jak i zostałem poznany” (1 Kor 13, 12).

Kiedy Bob Arctor, uzależniony od Substancji D agent Fred, wraca z posterunku policji w Orange County do swojego domu, w którym za jego wiedzą zainstalowano urządzenia szpiegujące, pyta: „What does a scanner see? Into the head? Down into the heart? Does it see into me, into us? Clearly or darkly?” („Co widzi skaner? Coś w głowie? W sercu? Skanuje moje ciało? Nasze ciała? Jasno czy jak przez ciemne zwierciadło?”. I sam odpowiada: „I hope it sees clearly, because I can’t any longer see into myself. I see only murk. I hope for everyone’s sake the scanners do better. Because if the scanner sees only darkly, the way I do then I’m cursed and cursed again. And we’ll only wind up dead this way, knowing very little and getting that little fragment wrong too.” („Mam nadzieję, że widzi jasno, bo samemu nie mogę już spojrzeć w głąb siebie. Widzę ciemność. Mam nadzieję, że [skanery] radzą sobie lepiej, dla dobra wszystkich. Bo jeśli widzą jak przez ciemne zwierciadło, w taki sposób, w jaki ja widzę, to jestem przeklęty. Przeklęty na wieki. Umrzemy znając zaledwie mały fragment rzeczywistości i na dodatek źle go pojmując.”), odbijając echem słowa Philipa Dicka: „Żyjemy w społeczeństwie, w którym media, rządy, wielkie korporacje, grupy religijne i polityczne tworzą kłamliwe wizje rzeczywistości. W moim pisarstwie pytam: Co jest prawdziwe? Ponieważ nieustannie jesteśmy bombardowani wizjami pseudorzeczywistości fabrykowanymi przez wysokiej klasy specjalistów używających bardzo wyrafinowanych mechanizmów elektronicznych.” („We live in a society in which spurious realities are manufactured by the media, by governments, by big corporations, by religious groups, political groups. I ask in my writing, What is real? Because, unceasingly, we are bombarded with pseudo-realities manufactured by very sophisticated people using very sophisticated electronic mechanisms.”) (Cytat za: George Walkley, No Paycheck, „Ink”, III 2004, s. 39-42.)

Zastosowana przez Linklatera technika rotoskopowa (rotoscoping), która w reżyserowanym przez niego Życiu świadomym (Waking Life) mogła denerwować i przeszkadzać w oglądaniu (zbyt rozedrgany obraz), tutaj została uspokojona; dodaje filmowi dickowskiej atmosfery, sygnalizuje, że nie do końca wiadomo, co jest realne, a co nie.

Pozwala też na ciekawe wykorzystanie komiksowych dymków, w których pojawiają się myśli bohaterów (Barris fantazjujący o kelnerce [00:13:20]; policjant, który zapomniał treści Miranda warning [00:09:23]) i włączenie do filmu przyspieszonej sekwencji – niczym przewijanej kasety wideo [00:16:18].

Paweł Marczewski tak opisał zastosowanie techniki rotoskopowej w A Scanner Darkly: „[...] animacja pasuje do tej historii jak ulał. Bob Arctor jest agentem tropiącym handlarzy narkotyków, który nie do końca zdaje sobie sprawę, że sam uzależnił się od zaburzającej świadomość substancji D. Wykonując obowiązki służbowe Bob nosi osobliwy strój maskujący, jednak nie tylko on jeden skrywa swoje prawdziwe oblicze. Mało tego – Arctor tak naprawdę nie wie, jakie jest owo prawdziwe oblicze i czy w ogóle istnieje. Nieustannie towarzyszy mu niepewność co do własnej tożsamości, a otaczający go przyjaciele, sami pogubieni i dręczeni rozmaitymi obsesjami, nie są zbytnio pomocni. Animacja rotoskopowa sprawdziła się tutaj znakomicie. Dodatkowo podkreśla umowność ekranowej rzeczywistości sprawiając, że wątpliwości bohaterów co do jej prawdziwego kształtu udzielają się również widzowi”. Podobnie ocenili rotoscoping Frank Heirtzler („Linklater uses this freedom to visually depict the hallucinatory ever-shifting reality the characters habituate. Roto-scoping has been used in the past – even Richard Linklater used it in his 2001 film Waking Life. However, here, the effect is used to enhance the narrative, not just as a cool effect.”) i sam Richard Linklater („You know, my previous foray into this, Waking Life, the movie was so much about itself as a meta-cinematic undertaking [laughs] that it was okay to be changing styles and drawing attention to how you were experiencing something being created -- and you were part of it, in some way. But this was a totally different vibe. I was trying to engage your brain and your emotions, not pull you out of the story.”)

Paweł Marczewski twierdzi, że „Film Linklatera, podobnie jak książki Dicka, uwodzi absurdalnym humorem, ale w gruncie rzeczy jest rozpaczliwym wołaniem o pomoc”. Czy rzeczywiście?

Czy A Scanner Darkly jest smutny? Przepełniony rozpaczą?

Na pierwszy rzut oka: tak.

Ludzie sobie nie ufają. Potrzebę doznań duchowych zaspokajają narkotyki. Wszechobecna paranoja powoduje, że wszystkie rozwiązania wydają się jednakowo beznadziejne.

Ale nawet kiedy Bob opowiada z nienawiścią o swoim wyimaginowanym życiu z żoną i dwiema córeczkami w „normalnym”, „przeciętnym” świecie [00:33:00] (przypominającym scenki z gry komputerowej Max PaynePart I: The American Dream), nawiedzonym przez demoniczną kosiarkę i mały niebieski kwiat [00:34:20], dostrzega w „mrocznym świecie” („in the dark world where I dwell”) „rzeczy zaskakujące”, a czasem „drobne cudowne rzeczy” („surprising things and sometimes little wondrous things”).

Bill Muller, autor recenzji w „The Arizona Republic”, napisał: „Sytuacja Freda/Arctora może wydawać się beznadziejna, ale opowieść Dicka taka nie jest. W miarę zbliżania się do końca następują niespodziewane zwroty akcji i autor pozostawia nam małą iskierkę nadziei” („Fred/Arctor might seem hopeless, but Dick’s story is not. It takes unexpected turns heading to the finish, and we’re left with a glimmer of possibility.”).

W wywiadzie z Mike’m Russellem Richard Linklater stwierdził, że – aby pozostać wiernym intencjom Dicka – postanowił, że film będzie jednocześnie „komedią pełną gębą” i „tragedią pełną gębą” – „będą się przenikały” („I saw this early on: ‘We’re going to be a full-blown comedy, on the one hand, but we're also going to be a full-blown tragedy. Those are gonna be right on top of each other.’ Tonally, it’s a difficult thing to undertake. It throws you a little bit. But that’s what you have to do to be true to the work -- and true to his view of the world.”).

Jest samozwańczy naukowiec złota rączka Barris, który uzyskuje kokainę z produktów codziennego użytku, a w wolnych chwilach instaluje w domu Arctora zaawansowany technicznie system alarmowo-szpiegujący. Jest dyskusja o tym, ile biegów ma osiemnastobiegowy rower. Charles Freck i jego nieudana próba samobójcza. Tłumik Jima.

Kiedy trójka bohaterów dokonuje inspekcji domu Arctora [00:41:40] w poszukiwaniu aparatury podsłuchowej, Barris snuje przypuszczenia na temat możliwego przebiegu policyjnej prowokacji, a rozhisteryzowany Ernie dochodzi do wniosku, że „Nic nie możemy zrobić”, w oryginale okraszając swoją wypowiedź serią przekleństw: „Shit, shit, shit. We can't do anything. We're fucked, man. Fuck.”

A całemu zamieszaniu winien jeden skręt.

Wszystkie filmy na podstawie twórczości Dicka, które zrealizowano przed A Scanner Darkly, koncentrowały się na pościgach i strzelaninie. Nawet w uznawanym często za arcydzieło Łowcy androidów (Blade Runner) widzimy głównie Harrisona Forda tropiącego replikantów i nachalny product placement. (W wywiadzie z Linklaterem Mike Russell nazywa A Scanner Darkly „pierwszą adaptacją całej powieści Dicka. W Blade Runnerze wykorzystano – ile ? – jakieś 10 stron Do Androids Dream of Electric Sheep?”). Pamięć absolutna (Total Recall) z drewnianym, choć zabawnym Arnoldem Schwarzeneggerem była po prostu nudna. Raport mniejszości (Minority Report) to sprawnie zrealizowany film sensacyjny, który z literackim pierwowzorem nie ma prawie nic wspólnego. Reżyser, Steven Spielberg, zupełnie pozmieniał przebieg akcji, a filmowy finał w stylu „i żyli długo i szczęśliwie” to po prostu kpina z Philipa Dicka. Najlepszymi ze zrealizowanych przed A Scanner Darkly filmów na podstawie jego twórczości wydają się stosunkowo słabiej znane Impostor: Test na człowieczeństwo (Impostor) Gary’ego Fledera i Zapłata (Paycheck) w reżyserii Johna Woo.

Wierne trzymanie się dobrze napisanego tekstu podczas tworzenia scenariusza i realizacji filmu daje zwykle dobre efekty. A Scanner Darkly jest wierny powieści Dicka („Stooping down, Bruce picked one of the stubbled blue plants, then placed it in his right shoe, slipping it down out of sight. A present for my friends, he thought, and looked forward inside his mind, where no one could see, to Thanksgiving.”), chociaż niestrudzeni tropiciele różnic wskazali ich kilkanaście.

Richard Linklater podkreślił opisywany przez Dicka problem niemożliwej do wygrania „wojny z narkotykami” (war on drugs), która skutkuje nieprzerwanym poszerzaniem zakresu inwigilacji ludzi (Aaron Dykes, „A Scanner Darkly Provokes with Moody Rotoscoped Look and Gritty Police State, Surveillance Society”).

„Żyjemy w science-fiction” („we're living in science fiction”) – mówi Linklater i podkreśla, że po 11 września 2001 spojrzał na A Scanner Darkly „w zupełnie nowy sposób” – „Sposób, w jaki działa władza, inwigilacja, regulacje rządowe – wszystkie te elementy czynią ją [powieść Dicka] istotniejszą i bardziej aktualną niż kiedykolwiek. To, co wtedy [przed 11 września 2001] uznawano za paranoję, jest naszą rzeczywistością” („And post-9/11, I read it and saw it in a whole new way. The way power works, and surveillance, and government control -- all those elements make it more relevant than ever. What was paranoid then is our reality.”).

Armia Stanów Zjednoczonych wraz z sojusznikami „są aktywnie zaangażowane” w krajach, z których pochodzi roślina potrzebna do produkcji Substancji D („our military and their associates are actively engaged in countries where it is believed the organic component of Substance D – a small, highly toxic flower – originates”) [00:06:25]. Usiłujące grać rolę żandarma światowego (the world’s policeman) USA nie tylko atakują wybrane przez siebie cele poza granicami swojego kraju; zachęcają też Amerykanów, aby aktywnie włączyli się do budowy społeczeństwa, w którym każdy jest podejrzany i podejrzliwy („It's important you as citizens continue to report all suspicious activity and individuals”).

„[Twórczość Dicka] To nie jest sci-fi z czasów, gdy byliśmy dziećmi. Nie jesteśmy na Jowiszu. [Dick] to rodzaj mroczniejczego science-fiction. I mamy to, co przewidywał – rząd i korporacje, które starają się ciebie warunkować. Odizolować ciebie od innych i od ciebie samego” („[I]t’s not the fun sci-fi from when we were kids. We’re not on Jupiter. It’s sort of the darker sci-fi. And that’s what Dick saw – government and corporate control, used to condition you. To alienate you from others and yourself. I think he thought pretty damn clearly.”) – mówi Linklater.

Korporacja „New Path” produkuje Substancję D, a jednocześnie kieruje „ośrodkami rehabilitacji” dla uzależnionych od narkotyku – kontrakt zawarty przez firmę z rządem gwarantuje, że ośrodki „New Path” nie będą w żaden sposób monitorowane [00:18:17] (FRED: „How did New Path rig it? They’re the one place in our entire country that can’t be scanned. All the rest of us can be tracked 24 hours a day... but no, not at New Path.” HANK: „Hey, that’s their contract with the government.”)

„Ile bierzesz?” – pytają lekarka, Barris i Fred.
„Niewiele” („Not much.”) – odpowiada Fred.
„Bardzo trudno powiedzieć. Ale niewiele” („Very difficult to determine. But not that many.”) – odpowiada Freck.
„Niezbyt wiele. I nie kłuję się. Nigdy się nie kłułam i nigdy nie będę” („Not that much. And I don't shoot up. I never have and I never will.”) – odpowiada Donna.

Tak tłumaczą swój nałóg narkomani. A jak tłumaczy swoją pracę tajny agent?

„Dali mi zwariowaną robotę. Ale gdyby tego nie robił, robiłby to ktoś inny. I mógłby coś popsuć” („Crazy job they gave me. But if I wasn't doing it, someone else would be. And they might get it wrong.”) – mówi Arctor, który jednak niezupełnie zdaje sobie sprawę z tego, co robi. Audrey i Mike wiedzą o tym doskonale.

„To taka wysoka cena.” („It's just such a cost to pay.”)
„Tak. Ale nie ma innej możliwości, żeby się tam dostać. Ja nie mogłem – a pomyśl, ile razy próbowałem. To miejsce jest absolutnie odizolowane. Wpuszczają tylko takich jak Bruce. Nieszkodliwych. Musisz być nieszkodliwy, inaczej nie podejmą ryzyka.” („Yeah. But there's no other way to get in there. I couldn't, and think how long I tried. They got that place locked up tight. They're only gonna let a burnt-out husk like Bruce in. Harmless. You have to be, or they won't take the risk.”)
„Tak, ale poświęciliśmy kogoś... żywą istotę, bez jej wiedzy. Gdyby rozumiał, gdyby sam się zgłosił... ale nic o tym nie wie i nigdy nie wiedział. Nie zgłosił się do tego.” („Yeah, but to sacrifice someone... a living person, without them ever knowing it. I mean, if he'd understood, if he had volunteered... but he doesn't know and he never did. He didn't volunteer for this.”)
„Jasne, że się zgłosił. To było jego praca.” („Sure he did. It was his job.”)
„Uzależnienie się nie było jego pracą. To nasza sprawka.” („It wasn't his job to get addicted. We took care of that.”)
„Wierzę, że zadaniem Boga jest zmieniać zło w dobro i jeśli tutaj działa, właśnie to robi... chociaż nasze oczy tego nie dostrzegają. Cały proces jest ukryty pod powierzchnią naszej rzeczywistości. Ujrzy światło dzienne później.” („I believe God’s m.o. is to transmute evil into good and if he's active here, he's doing that now... although our eyes can't perceive it. The whole process is hidden beneath the surface of our reality... will only be revealed later.)

Czy taka interpretacja może usprawiedliwić świadomy wybór tak zwanego „mniejszego zła” w imię celu, który uświęca środki?

A Scanner Darkly skłania do zastanowienia nad moralnością pracy szpiega. I nie chodzi tylko o paranoję, w którą wpada śledzący sam siebie Arctor. Ani o szerzenie podejrzliwości wśród najbliższych, zdawałoby się, ludzi. I nie tylko o zachęcanie do wzajemnego donoszenia na siebie („Undoubtedly it's a vengeance burn. That’s how these druggies are. I mean, phoning in on each other every time they get pissed off.” („To musiała być zemsta. Tacy już są narkomani – donoszą na siebie za każdym razem, kiedy się wkurzą na siebie.”) [00:19:52]). Ani o absurdalność i śmieszność, którą obserwujemy, gdy Jim Barris dwukrotnie donosi Arctorowi i Donnie w rolach Freda i Hanka na Arctora i Donnę [00:28:36 i 01:18:16]. Może bardziej o to, że Fred nie zdaje sobie sprawy, że jest tylko pionkiem w grze prowadzonej przez Audrey i Mike’a, a tak naprawdę przez kogoś stojącego wyżej – chociaż kto może zaręczyć, że to wszystko nie jest tylko częścią albo przykrywką jeszcze innej operacji? Jak ujął to bohater książki Rafała Ziemkiewicza Pieprzony los kataryniarza, Robert: „Te wszystkie wasze wtajemniczenia, ponad którymi może istnieją jakieś inne wtajemniczenia, wzajemne śledzenie każdego przez każdego, to śmierdzi, po prostu. Ja wolę mieć prostą sytuację”. (Rafał A. Ziemkiewicz, Pieprzony los kataryniarza, Warszawa 1999, s. 244)

W filmie pojawia się przyjaciel reżysera, amerykański dziennikarz Alex Jones, który w świecie rzeczywistym za pośrednictwem radia, telewizji oraz internetu ostrzega ludzi przed konsekwencjami surveillance society – społeczeństwa szpiegowanego i podglądanego przez 24 godziny na dobę; społeczeństwa, w którym nie ma miejsca na prywatność.

Krzyczącego przez megafon Alexa Jonesa [01:01:10], który w podobnej roli pojawił się w Życiu świadomym (Waking Life), widzimy na ekranie przez nieco ponad pół minuty. Udaje mu się wykrzyczeć protest przeciw „wojnie z narkotykami” (war on drugs): „The bigger this war gets, the more freedoms we lose, the more Substance D is on our streets.” („Im bardziej rozszerza się ta wojna, tym więcej swobód tracimy; tym więcej Substancji D jest na naszych ulicach”.) Chwilę później nadjeżdża czarna, nieoznakowana furgonetka; wyskakuje z niej grupa odzianych na czarno policjantów; obezwładniają Jonesa taserem, pakują do samochodu i odjeżdżają.

A Scanner Darkly zawiera sporo aluzji do samych twórców filmu, których twarze pojawiają się jako fragmenty scramble suit („kombinezonu zakłócającego”, pozwalającego ukryć tożsamość agentów policji). Na słuchawkach monitorującej rozmowy telefoniczne pracownicy aparatu ścigania pojawia się napis „Phil D.” [00:12:24]. W czytanej przez oficera policji gazecie widzimy przez ułamek sekundy nagłówek „Alex Jones kandydatem” („Alex Jones runs for office”) [00:16:28].

Gdy w „ośrodku terapeutycznym” „New Path” Bruce wpatruje się w zawartość kubka [01:28:31], przychodzi na myśl Travis Bickle (Robert De Niro w Taksówkarzu (Taxi Driver) [00:16:26]), który przy stoliku w barze przygląda się rozpuszczanej w szklance wody tabletce.

Wzory na scramble suit wyświetlają się, dzieląc się mniej więcej w połowie – niczym dwie półkule mózgu, które tracą ze sobą łączność.

Lekarze badający Freda i dostrzegający u pacjenta postępujące rozdwojenie jaźni odpowiadają na jego pytania, jak na ironię, chórem – niczym zaprogramowane maszyny.

Agent nazywa owcą kształt, który w kluczu testowym figuruje jako pies [00:26:30]. „Jest wiele błędnych odpowiedzi, ale tylko jedna prawdziwa” (There are many wrongs, but there is only one right.”). Fred pyta, czy ewentualnie leczenie odbędzie się w „New Path”? „Niewątpliwie” („Undoubtedly.”) – wyrywa się jednocześnie z ust dwojga lekarzy.

„Dwie półkule mojego mózgu... rywalizują?” („Two hemispheres of my brain... are competing?”) – próbuje się dowiedzieć Arctor [01:16:00]. „Tak” – odbijają swoje odpowiedzi echem lekarze.

W całym realno-paranoicznym świecie Philipa K. Dicka znajdujemy – mimo wszystko – nadzieję i wiarę w wolną wolę człowieka. Jak mówił sam pisarz w odniesieniu do nałogu: „Nadużywanie narkotyków to nie choroba, to decyzja; tak jak decyzja o wejściu na ulicę pod jadący samochód. Nie nazwiemy tego chorobą, tylko błędną oceną sytuacji” („Drug misuse is not a disease, it is a decision, like the decision to step out in front of a moving car. You would call that not a disease but an error of judgment.”).


Dodatkowe linki do materiałów na temat filmu:

A Scanner Darkly spoiler:

A Scanner Darkly at wikipedia:

A Scanner Darkly at the IMDb:

Dozens of film reviews at Rotten Tomatoes:

A review by Nathan Kosub „Clearly, Clearly, Dark-Eyed Donna: Time and A Scanner Darkly” is available at:


Cytat: Fałszywy obraz świata

„O świecie dowiadujecie się głównie z mediów, przede wszystkim z telewizji. Musicie pamiętać, że media dają bardzo fałszywy obraz świata. Świat mimo wszystkich konfliktów i punktów zapalnych jak te w Iraku, Iranie czy Afganistanie jest światem pokoju. W konfliktach zbrojnych bierze udział mniej niż jeden procent ludzkości. Mniej niż jeden procent! Tymczasem gdziekolwiek jesteśmy, kiedy włączamy telewizor widzimy same czołgi, strzelaninę, barykady. To wszystko nie jest jedyna prawda. Mediami rządzi prawo sensacji. Media nie szukają prawdy, prawda ich nie interesuje. Szukają reklamy, a osiągają ją publikując wiadomości jak najbardziej sensacyjne, często wymyślone. Pamiętajcie o tym, że oglądając jakąkolwiek telewizję odbieracie bardzo zafałszowany obraz świata.”

Ryszard Kapuściński

Wypowiedź przytoczona w artykule Magdaleny Szymków „Lekcja Kapuścińskiego”, który można w całości przeczytać tutaj: